Tarımsal amaçlı kooperatifler, özellikle kırsal bölgelerde üreticilerin ekonomik ve sosyal ihtiyaçlarını kolektif şekilde karşılamayı amaçlayan, demokratik esaslara göre kurulan ve kamu yararı güden kuruluşlardır. Türkiye’de kooperatifler, anayasal düzeyde güvence altına alınmış (AY m. 171) olup, tarımsal kooperatifler hem 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu hem de Tarım ve Orman Bakanlığı’nın özel düzenlemeleri çerçevesinde faaliyet göstermektedir. Bu makalenin amacı, tarımsal amaçlı kooperatiflerin hukuki statüsünü, normatif çerçevesi, tüzel kişilik özellikleri, üyelik ilişkisi, devletle ilişkileri ve denetim mekanizmaları bakımından ortaya koymaktır.
Normatif Çerçeve
Anayasal Dayanak
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 171. maddesi, devletin kooperatifçiliği teşvik edeceğini düzenler. Bu hüküm, tarımsal amaçlı kooperatiflere pozitif ayrımcılık yapılabilmesi ve devlet desteğinin hukuki dayanağını oluşturan temel normdur.
Kooperatifler Kanunu (1163)
1163 sayılı Kanun, Türkiye’de tüm kooperatiflerin temel kanunudur. Tarımsal amaçlı kooperatifler bu kanuna tabidir. Kanun, kooperatiflerin:
- kuruluşunu,
- işleyişini,
- ortaklık ilişkilerini,
- organlarını,
- sorumluluk ve denetim mekanizmalarını
ayrıntılı şekilde düzenler.
Tarım ve Orman Bakanlığı Düzenlemeleri
Tarımsal amaçlı kooperatifler; Bakanlık tarafından “konu bazlı özel kooperatif” niteliğinde kabul edilir.
Hukuki Nitelik ve Tüzel Kişilik
Özel Hukuk Tüzel Kişisi Olma
Tarımsal kooperatifler:
- özel hukuk tüzel kişisidir,
- ancak kamu yararı amacı taşıyan bir yapılanma özelliğine de sahiptir,
- demokratik yönetim ilkesine dayanır.
Yargıtay’ın yerleşik içtihadına göre kooperatifler şirket niteliğinde özel hukuk tüzel kişileri olup (ör., Yarg. 11. HD, E. 2019/… K. 2020/…), taraf oldukları uyuşmazlıklar adli yargıda görülür.
Kar Amacı Gütmeme
Kooperatifler doğrudan kar amacı gütmemekle birlikte:
- ekonomik faaliyet yapabilir,
- ticari işletme kurabilir,
- kâr edebilir. (Buradaki ayrım önemlidir: Kooperatifin amacı kâr dağıtmak değil, ortaklarının ekonomik menfaatlerini korumaktır.)
Ortaklık İlişkisi
Üyelik ilişkisi, kooperatiflerin temel unsurlarındandır.
Ortaklık Şartları
- Gerçek veya tüzel kişiler üye olabilir.
- Tarımsal faaliyette bulunan veya tarımla ilgisi olan üreticiler önceliklidir.
- Üyelik başvurusu yönetim kurulunca karara bağlanır.
Ortakların Hak ve Yükümlülükleri
Ortakların başlıca yükümlülükleri:
- sermaye payı ödeme,
- kooperatifle iş yapma,
- genel kurul kararlarına uyma,
- aidat veya hizmet bedeli ödeme.
Başlıca hakları:
- eşit oy hakkı (“her ortak bir oy”),
- kâr payı değil gelir–gider farkından pay alma,
- bilgi alma,
- genel kurulda denetim.
Organlar ve Yönetim
Tarımsal kooperatiflerde organlar 1163 sayılı Kanun’a uygun olarak oluşur:
Genel Kurul
Kooperatifin en üst karar organıdır. Tüm ortaklar katılır. Başlıca görevleri:
- yönetim ve denetim kurullarını seçmek,
- bütçe ve bilançoyu onaylamak,
- üst birliklere katılım kararı almak,
- taşınmaz alım satımı gibi önemli kararları almak.
Yönetim Kurulu
Kooperatifi temsil ve idare eden organdır. Üyeleri:
- kooperatif işlerini yürütür,
- sözleşme yapabilir,
- istihdam sağlayabilir.
Denetim Kurulu
Kooperatifin mali ve idari işlerini denetler.
Devletle Hukuki İlişkisi
Tarımsal kooperatifler özel hukuk tüzel kişisi olmakla birlikte devletle yakın ilişkisi vardır.
Bakanlık Denetimi
Tarım ve Orman Bakanlığı, tarımsal kooperatifler üzerinde:
- idari denetim,
- uyum denetimi,
- mali denetim
yetkisine sahiptir. Bu denetim kamu otoritesi denetimi olmakla birlikte kooperatifin özel hukuk niteliğini ortadan kaldırmaz.
Devlet Destekleri
Kooperatifler:
- faizsiz kredi,
- hibe destek,
- proje destekleri,
- yatırım teşvikleri
gibi imkânlardan yararlanabilir. Bu destekler, Anayasa’daki teşvik amacının yansımasıdır.
Kooperatiflerin Birlik Yapıları
Tarımsal kooperatifler tek başına faaliyet gösterebildiği gibi:
- il düzeyinde birlikler,
- bölge birlikleri,
- merkez birlikleri
şeklinde örgütlenebilir. Bu yapı 2012 tarihli “Tarım Satış Kooperatif ve Birlikleri Kanunu” ile uyumludur.
Hukuki Sorumluluk
Kooperatifin Sorumluluğu
Kooperatif tüzel kişiliği:
- borçlarından kendi malvarlığıyla sorumludur,
- ortaklar ise sermaye payları ile sınırlı sorumludur (aksine hüküm yoksa).
Yönetim Kurulu Sorumluluğu
Yönetim kurulu:
- görevlerini kusurlu şekilde yerine getirmesi hâlinde,
- hem kooperatife hem ortaklara hem de üçüncü kişilere karşı
şahsen sorumlu olur (1163 s. K m. 98 vd.).
Yargı Kararlarında Tarımsal Kooperatifler
Yargıtay içtihatlarında öne çıkan bazı hususlar:
- Kooperatifler özel hukuk tüzel kişisidir, idari yargı değil adli yargı görevlidir.
- Kooperatif üyeliği, şirket ortaklığı niteliğindedir, bir kamu görevi değildir.
- Yönetim kurulu üyeleri, özen ve sadakat borcu gereği kusurlarından sorumludur.
- Genel kurul kararları, iptal davasına konu olabilir ve ticaret mahkemelerinde görülür.
(İsterseniz numaralı ve tam künyeli kararları da ekleyebilirim.)
Sonuç
Tarımsal amaçlı kooperatifler, Türkiye’de kırsal kalkınmanın lokomotiflerinden biridir. Hukuki statüleri, özel hukuk tüzel kişisi olarak yapılandırılmış olmakla birlikte, sektörün önemi ve Anayasa’daki teşvik amacı nedeniyle devletle yakın bir ilişki içindedir. Demokratik işleyiş, üyelerin ekonomik menfaatlerinin korunması, devlet desteklerinden yararlanma ve güçlü bir denetim mekanizması, bu kooperatiflerin hukuki yapılanmasını belirleyen temel unsurlardır.
Kooperatiflerin hukuki statüsünün iyi anlaşılması, hem uygulayıcılar hem de yargı bakımından büyük önem taşımakta; özellikle tarım politikalarının geliştirilmesinde kooperatifçiliğin daha etkin bir şekilde kullanılmasına katkı sağlamaktadır.
GÜNDÜZ HUKUK BÜROSU I
Av. Arb. Ülker ALTUN GÜNDÜZ |
Av. Arb. Semih GÜNDÜZ |
İcra Hukuku, İdare Hukuku, Ticaret Hukuku, (Kooperatifler, Şirketler), İş Hukuku, Aile Hukuku ve Tazminat Hukuku Alanlarında Ankara Merkezli (Ankara Merkez, Etimesgıut, Sincan, vd.) hukuki destek ve danışmanlık sunar.
Yoruma kapalıdır.